Dik

Waarom zijn biografieën zo dik? De laatste tien die ik gelezen heb, tellen vrijwel allemaal rond de 500 pagina’s. Die van Wolkers door Onno Blom is zelfs twee keer die omvang.

‘Tegenwoordig beschrijven ze elk kopje thee dat de hoofdpersoon met iemand drinkt,’ zegt een kennis, tevens hoofdredacteur van een geschiedenistijdschrift. We komen tot de conclusie dat het streven naar volledigheid vaak omgekeerd evenredig is met de leesbaarheid.

Voor mijn biografie van Trien de Haan had ik 250 pagina’s nodig. Die van Loes Hamel bedraagt 150 pagina’s. Over slank gesproken… Al wordt haar levensverhaal ook verteld via dertig pagina’s foto’s.

 

4 juni 2021 – 3407

Dienstbaar

‘Wat vind je ervan dat je oudtante dertig jaar lang geen verzetspensioen kreeg, waar ze wel alle recht op had?’ Die vraag werd mij gesteld, toen ik vanmiddag in het kader van Open Joodse Huizen vertelde over het verzetsverleden van Trien de Haan-Zwagerman uit Hoorn.

Louter omdat ze links was, werd Trien overgeslagen. Ik ben daar niet alleen nog steeds kwaad over. Het heeft bij mij een wantrouwen jegens de overheid gekweekt dat waarschijnlijk nooit meer overgaat. Ik snap hoe gedupeerden van bijvoorbeeld de Groninger gaswinning en de toeslagenaffaire zich voelen.

Ook een dienstbare overheid is nodig voor onze vrijheid.

 

4 mei 2021 – 3388

Polderarbeid

De Dag van de Arbeid, 1 mei, is in ons land geruisloos voorbijgegaan. Volgens vakbond FNV is dat niet verwonderlijk. ‘Nederland is sterk in het polderen. In plaats van stakingen en demonstraties brengen we met onderhandelingen veranderingen teweeg.’

Op de Grote Markt in Groningen werden met stoepkrijt en spuitbusverf leuzen getekend tegen klimaatverandering, racisme en oorlogsgeweld. Vooral jongeren waren vertegenwoordigd. Een aantal hoopt voorzichtig op een nieuwe linkse beweging.

Morgen vertel ik in het kader van Open Joodse Huizen in Hoorn het verzetsverhaal van mijn linkse oudtante Trien de Haan. Voor haar viel er in de oorlog niets te polderen.

 

3 mei 2021 – 3387

Trien-jaar

Deze week werd ik opgefleurd door twee initiatieven die mijn linkse oudtante Trien de Haan in de schijnwerpers zullen plaatsen.

Het provinciehuis in Haarlem gaat de bestaande tentoonstelling over Noord-Hollandse verzetsvrouwen actualiseren. Niet alleen bekende namen als Hannie Schaft en de zusters Truus en Freddie Oversteegen krijgen straks aandacht, maar ook minder bekenden. Uit een lijst van zeshonderd is Trien met stip komen bovendrijven.

De jaarlijkse manifestatie van ‘Open joodse (verzets)huizen’ in begin mei zal komend jaar digitaal en landelijk plaatsvinden. Van de circa tien verhalen gaat er een over Noorderstraat 12 en de familie De Haan in Hoorn.

 

10 dec 2020 – 3296

IM: Wieke Bosch, 1882-1945 (3)

Werkkamp Ravensbrück werd in de winter van 1944 tevens een vernietigingskamp. Wieke Bosch behoorde tot een groepje Nederlandse vrouwen dat op 17 februari 1945 tot de gaskamer werd veroordeeld. Omdat de installatie niet werkte, werden ze naakt doodgeschoten.

In De Vrije Socialist werd Wieke herdacht als een onvermoeibare strijder voor het vrije socialisme. Voor veel vrouwen was ‘tante Wieke een moeder geweest die hen met raad en daad bijstond in morele en andere zaken’. Een moeder die haar gezin had verlaten voor een andere man, maar haar moederrol in maatschappelijke zin vervulde.

Ik denk in deze dagen speciaal aan Wieke.

5 mei 2020 – 3155

IM: Wieke Bosch, 1882-1945 (2)

In november 1942 werd Wieke Bosch gearresteerd. Na een maandenlang verblijf in de gevangenis in Leeuwarden belandde ze in het Duitse concentratiekamp Ravensbrück. Daar trof ze Jan de Haans schoondochter Trien aan. Ondanks dat de ex van Jan haar familie had verboden enig contact met hem te onderhouden, waren Wieke en Trien met elkaar verbonden.

Trien zat in het hoofdbestuur van de Nieuw-Malthusiaanse Bond, de vereniging voor geboorteregeling en seksuele hervorming. Ze had ook Friesland in haar rayon. Bovendien was de West-Friese contactpersoon voor onderduikers in Leeuwarden een naaste vriend van Trien.

Wieke werd opgenomen in Triens kring van kampvriendinnen.

4 mei 2020 – 3154

IM: Wieke Bosch, 1882-1945

De voormalige dienstbode Wytske Zandstra-Bosch uit Stiens verliet in 1919 haar gezin met drie kinderen om in Leeuwarden te gaan samenwonen met Jan de Haan. De schoonvader van Trien de Haan-Zwagerman was smid en het vrije socialisme of anarchisme toegedaan. In tegenstelling tot haar liet hij zich wel officieel scheiden.

Ook ‘Wieke’ werd een gedreven anarchiste. Ze was actief in de antimilitaristenvereniging IAMV en de beweging voor seksuele hervorming. Vanzelfsprekend ging ze bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog meteen in het verzet.

Ze was betrokken bij het linkse verzetsblad De Vonk en regelde onderduikadressen voor mensen uit het Westen.

3 mei 2020 – 3153

MLL-Front

Elk jaar in april worden de gefusilleerde voormannen van het Marx-Lenin-Luxemburg-Front herdacht. Deze radicaallinkse verzetsbeweging onder leiding van Henk Sneevliet ontstond kort na de inval van de Duitsers uit de inmiddels verboden Revolutionair-Socialistische Arbeiderspartij (RSAP).

In feite was het MLL-Front de eerste georganiseerde verzetsgroep in Nederland, maar dat lees je eigenlijk nergens. En zeker niet bij Loe de Jong, die niets van revolutionair links moest hebben. Ook uniek was dat aan de fusillade op 13 april 1942 bij kamp Amersfoort een politiek proces voorafging.

De enige vrouw in de leiding van deze verzetsgroep, Trien de Haan, kreeg 15 jaar tuchthuisstraf.

20 april 2020 – 3143

Schuilplaats

In het weekeinde ontving ik een bijzonder bericht via de email. Afzender was de nieuwe eigenaar van Noorderstraat 12 in Hoorn, het vroegere huis van mijn oudtante Trien de Haan en haar gezin. Bij de renovatie van het pand is een loze ruimte boven de schuifdeuren ontdekt, van pakweg 80x450 cm.

De ruimte is bereikbaar door een gat in de muur, dat toegang geeft tot een kruipruimte boven het plafond die via een luik in verbinding staat met buiten. Het moet de schuilplaats zijn geweest van de onderduikers die op dit adres de oorlog hebben overleefd.

Zo wordt geschiedenis voorstelbaar.

4 feb 2020 – 3095

Niet vergeten (2)

Het verhaal van Trien roept bij luisteraars steevast herinneringen op. Ook in Hauwert, waar een vrouw van in de tachtig opmerkt dat ze na de oorlog seksuologieles van Trien heeft gehad op de huishoudschool in Hoorn. Iets wat ik nog niet wist.

Een man vertelt dat hij in De Knipe heeft gewoond, het Friese dorp waar Triens man Bart opgroeide. Zijn opa, de veehouder H.M. ('Hare Majesteit') de Jong, had daar honderden mensen helpen onderduiken, onder wie veel joden.

De Schoterlandse Jordaan, werd de vaart in De Knipe wel genoemd. In 1973 kregen De Jong en echtgenote de Yad Vashem-medaille. 

22 jan 2020 – 3086

Niet vergeten

'Hoe komt het dat we nooit van Trien de Haan hebben gehoord?' vraagt een van de 65 aanwezigen tijdens de mijn lezing voor de Seniorenclub Noord-Koggeland. Op deze regelmatig gestelde vraag kan ik maar één antwoord bedenken: Trien was knetterlinks en dat werd in het conservatieve Nederland niet gepruimd.

Voor de oorlog niet toen al op links werd gejaagd, door de Binnenlandse Veiligheidsdienst en door de regering die ambtenaren verbood lid te zijn van linkse organisaties. En na de oorlog niet omdat het Duitse Gevaar naadloos overging in het Rode Gevaar.

Daarom blijf ik haar verhaal vertellen. Opdat we niet vergeten.

21 jan 2020 – 3085

Werkverschaffing

Gisteren hield ik voor zestig Wieringer dames een lezing over mijn oudtante Trien. Een deel van het verhaal ging over de werklozenstaking bij de werkverschaffing in de Wieringermeer (1936), waaraan Trien leiding gaf en die ontbrandde op Wieringen. De overheid meende destijds dat werklozen niet stil mochten zitten. Dwang resulteerde regelmatig in uitbuiting.

Gisteren lanceerde staatssecretaris Tamara van Ark het plan om mensen met een bijstanduitkering verplicht te laten werken. Een onzinnig voornemen, omdat gemeenten hebben onderzocht dat het niet werkt.

Ze had beter kunnen pleiten voor een basisinkomen. Maar voor goede plannen moet je niet bij de VVD zijn.

21 nov 2019 – 3049

Grootmoedig

Dit jaar kreeg de joodse schrijfster Marga Minco de PC Hooftprijs 2019 uitgereikt. Wrang detail was dat de bestuursvoorzitter van de prijs een kleinkind blijkt te zijn van mensen aan wie Minco's moeder familiebezittingen had toevertrouwd. Na de oorlog wensten deze 'bewariërs' niets terug te geven, op een theelepeltje na.

Toen Minco dit vernam, zei ze: 'Hij kan er niets aan doen.' De grootmoedigheid doet me aan wat mijn oudtante Trien antwoordde toen een nieuw PSP-lid haar opbiechtte dat hij lid was geweest van de Jeugdstorm: 'Wij zijn allemaal slachtoffer van die rotoorlog.'

Vergeven is met de groten van geest.

23 juni 2019 – 2940

Frederike

Voor biografen is het raadzaam om regelmatig biografieën van anderen te lezen. Je steekt er altijd wat van op.

Bij de ene biografie denk ik: daar zit wat in, misschien moet ik het ook zo aanpakken. Zoals bijvoorbeeld hoe Elsbeth Etty het levensverhaal van Henriette Roland Holst opschreef. Bij een andere denk ik: hè nee, gatver (de Wolkers-biografie van Onno Blom).

In Hemelse mevrouw Frederike portretteert Maaike Meijer de dichteres Fritzi Harmsen van Beek. Het is een interessante en goed geschreven biografie, al wordt er wel veel in gepsychologiseerd. Ik laat liever de feiten, voorvallen en verhalen voor zich spreken.

19 juni 2019 – 2936

Moed

Ineens gebeurt het. Zoals gisteren tijdens de Open Joodse Huizen-route in Hoorn. Dan springen de tranen in mijn ogen als ik vertel over bepaalde gebeurtenissen uit het leven van Trien de Haan.

Meestal overkomt het me als ik citeer uit brieven en gedichten die ze in of op weg naar het concentratiekamp heeft geschreven. Meelezen wordt dan blijkbaar meeleven. Zoals bij deze passage in haar afscheidsbrief vanuit het Oranjehotel:

'Waar je voor komt te staan, moet je moedig dragen. Nu moet ik dat tonen anders ben ik geen knip voor de neus waard.'

Idealen en moed kunnen niet zonder elkaar.

2 mei 2019 – 2888